مرکز مشاوره آنلاین

بخش مشاوره آنلاین پورتال به منظور طرح سوالات راه اندازی شده است. شما میتوانید سوالات خود را در زمینه های مختلف ازجمله مذهبی، خانوادگی و غیره... مطرح کرده و توسط متخصص بررسی و به آنها پاسخ داده می شوند.
برای طرح سوال یا مشاهده ی سوالات دیگران، وارد بخش مشاوره آنلاین شوید.

مشاوره آنلاین

آب و هوا
1397/12/29 تعداد بازدید: 137
print

با ایجاد فضای باز سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰، نگاه افکار عمومی و نیز اندیشه گران سیاسی و اجتماعی به سوی موضوعاتی که پیش از آن مجال بازگویی آنها وجود نداشت، معطوف شد. صنعت نفت و جایگاه و اختیارات ایران در این صنعت را می توان از مهم ترین مباحث مورد توجه در این دوران برشمرد؛ مبحثی که با نهضت ملی ایران همراه شد و نام دکتر محمد مصدق را بر پیشانی داشت.

 
 
پس از کشمکش های بسیار میان رزم آرا نخست وزیر وقت و رقبای او در ارتش و دربار، با تلاش های رجال سیاسی و دینی مردم و اقلیت، جبهه ملی با زعامت دکتر مصدق در سال 1328 خورشیدی به شانزدهمین مجلس شورای ملی راه یافت. یک سال بعد، اقلیت مجلس به شدیدترین شکل به رویارویی با رزم آرا پرداخت، زیرا او در پی مصالحه با انگلیسی ها در مورد نفت ایران بود و می پنداشت که ایرانیان توان فنی در اختیار گرفتن صنعت نفت را ندارند.
 
 
از نظر رزم آرا، بهتر بود که ایران به افزایش 50 درصدی سهم خود از سود حاصل از فروش نفت رضایت دهد. این دیدگاه او موجب شد تا در افکار عمومی به عنوان خائن به منافع ملی کشور معرفی شود؛ موج شدیدی علیه او شکل گرفت و اگرچه لایحه قرارداد الحاقی نفت را از مجلس پس گرفت، اما مخالفت ها با او ادامه یافت و در نهایت روز 16 اسفند 1329 در مسجد شاه تهران به ضرب گلوله کشته شد.
 
 
پس از ترور رزم آرا، روز ۱۷ اسفند ۱۳۲۹، کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملی وقت، پیشنهاد ملی کردن صنعت نفت را تصویب کرد. به بیان دقیق تر، قانون ملی شدن صنعت نفت در واقع پیشنهادی بود که با امضای همه اعضای کمیسیون مخصوص نفت و «به نام سعادت ملت ایران» در روز 17 اسفند 1329 به مجلس ارائه شد و در ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ به تصویب مجلس شورای ملی رسید. سپس، مجلس سنا نیز در 29 اسفند 1329 این پیشنهاد را تصویب کرد و پس از توشیح محمدرضاشاه به قانون بدل شد. به این ترتیب، روز ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ در تاریخ ملت ایران به عنوان روز «ملی شدن صنعت نفت ایران» ثبت شد.
 
 
پس از تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت، لایحه خلع ید در بهار سال 1330 توسط نمایندگان مجلس شورای ملی به تصویب رسید. این لایحه، چگونگی اجرای قانون ملی شدن نفت را مشخص می کرد. دولت انگلیس به دادگاه بین المللی لاهه شکایت برد اما به جایی نرسید و حق ملی بودن صنعت نفت برای ایران احراز شد.
 
 
در اینجا قصد بازگویی تاریخ صنعت نفت را نداریم، اما مهم ترین پرسش ها درباره این اتفاق مهمِ تاریخ معاصر ایران می تواند این باشد که آیا واقعا ملی شدن صنعت نفت در آن زمان، کار درستی بود؟
 
 
به نظر می رسد این جریان، همچون دیگر رویدادهای تاریخی دو رویه اصلی دارد؛ هم جلو هدر رفتن بخشی از منابع و منافع ایران را گرفت و هم اینکه در مدت کوتاهی پس از آن، با ورود شرکت های نفتی دیگر، ضررهای اقتصادی در پی داشت. در مورد نظریه نخست می توان گفت که شرکت نفت انگلیس و ایران به عنوان نماینده استعمار انگلیس از صحنه اقتصاد و اجتماع کشور حذف شد و ایران توانست منافع خود را از صنعت بومی خود دریافت کند.
 
 
اما در مورد دوم، اختلاف نظر بسیار است؛ برخی می پندارند که ملی شدن صنعت نفت به دلیل نبود تخصص و مهارت فنی نزد ایرانیان امر بیهوده ای بود که موجبات عقد قرارداد کنسرسیوم را فراهم کرد. طبق این قرارداد که متن آن توسط دکتر علی امینی وزیر وقت اقتصاد و دارایی و مستر "پیچ" نماینده کنسرسیوم به امضا رسید، شرکت های نفتی که از چهار کشور انگلیس، آمریکا، هلند و فرانسه بودند، برخلاف قانون ملی شدن صنعت نفت، برای مدت 25 سال، در صنعت نفت ایران به مشارکت و فعالیت می پرداختند. در واقع حق برداشت نفت ایران در این مدت به شرکت های مذکور سپرده شده بود و اگر پیش از آن، شرکت نفت انگلیس و ایران به تنهایی از منابع نفتی ایران بهره می برد، با انعقاد این قرارداد شرکت های دیگری از سه کشور دیگر، افزون بر انگلیس به این منابع دسترسی یافتند.
 
 
البته در سال 1351 در پی دیدار شاه با رؤسای شرکت های نفتی غربی، مقدمات شکل گیری کنسرسیوم دیگری به وجود آمد و در سال 1352 به تصویب رسید؛ شش شرکت نفتی به هشت شرکت پیشین کنسرسیوم پیوستند و طبق قرارداد جدید 20 سال حق حفاری و برداشت از منابع نفتی کشور به این 14 شرکت داده شد.
 
 
امینی و مستر پیچ
 
 
* بر اساس قرارداد کنسرسیوم که توسط امینی، وزیر دارایی وقت و مستر پیچ به امضا رسید، شرکت های نفتی از چهار کشور جهان، در مغایرت با قانون ملی شدن، برای مدت 25 سال، حق برداشت از نفت ایران را به دست آوردند.
 
 
با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357، قرارداد کنسرسیوم از سوی ایران لغو شد و ایران به طور مستقل مدیریت صنعت نفت را برعهده گرفت. موضوع قابل توجه در این دوره به ویژه در دوران جنگ تحمیلی و سپس دوران بازسازی، ارتقای توان ایرانیان در مدیریت این صنعت است.
 
 
خروج نیروهای متخصص خارجی از کشور و به خصوص شعله ور شدن آتش جنگ از سوی صدام و معطل ماندن قراردادها و شانه خالی کردن شرکت های خارجی از تعهدات خود نسبت به صنعت نفت ایران، می توانست صدمه جبران ناپذیری بر بدنه این صنعت وارد آورد، اما نیروهای متخصص داخلی با اعتماد به نفس بالا و تکیه بر آموخته های خود، توانستند بر این مشکلات فایق آیند و با وجود تحریم های اقتصادی و جنگ تحمیلی، کمبود ابزار و تجهیزات را به واسطه هوش فنی و مدیریتی خود جبران کنند.
 
 
این در حالی بود که پالایشگاه آبادان در نخستین روزهای جنگ از خط سرویس خارج شد و پالایشگاه های اصفهان، تبریز و کرمانشاه بارها مورد حملات هوایی قرار گرفتند و به شدت آسیب دیدند. با این وجود تاسیسات مذکور به سرعت توسط نیروهای داخلی تعمیر، بازسازی و راه اندازی شدند و این نقطه اوج خوداتکایی در آن دوران حساس سیاسی و اقتصادی بود.
 
 
اما از دیدگاه تاریخی می توان به این نتیجه رسید که با وجود مخالفت ها و موافقت هایی که با دکتر مصدق و همراهان وی در جریان ملی شدن صنعت نفت صورت گرفت و اعتقاد برخی مبنی بر اینکه صنعت نفت ایران هنوز وابسته است و نمی توان از «صنعت ملی نفت» سخن گفت، باید به چند موضوع مهم توجه کرد:
 
 
1- درک شرایط و زمانه دکتر مصدق و چپاول ثروت ملی توسط استعمار انگلیس؛ با وجود این ثروت عظیم، وضع اقتصادی کشور اسفناک بود و باید توان مالی برای جبران آن ایجاد می شد و صنعت نفت، می توانست و باید نقطه اتکای دولت ایران به حساب می آمد.
 
 
2- از فروردین سال 1330 تا سال 1332، دکتر مصدق و دولت وی در پی احقاق حقوق ملی و بین المللی خود در دادگاه لاهه بودند، بنابراین، فرصتی برای بررسی موضوع و چگونگی ادامه تولید و فروش نفت توسط دولت ایران دست نداد.
 
 
3- در آن شرایط و به ویژه با سرنگونی دولت دکتر مصدق، برنامه های آن دولت در زمینه صنعت نفت عملی نشد و رکود تولید و حتی فروش نفت ایران ادامه یافت.
 
 
4- کمبود نیروی متخصص داخلی و در اختیار نداشتن تکنولوژی صنعتی، خواه ناخواه دولت سرلشگر زاهدی را بر آن داشت که طی قرارداد کنسرسیوم (1333 خورشیدی)، شرکت های نفتی خارجی، اداره صنعت نفت ایران را با ظاهری فریبنده به نام «شرکت ملی نفت ایران» در دست گیرند.
 
 
5- با این توصیف، ایرانیان تنها در بخش غیرصنعتی نفت توانستند مستقل عمل کنند.
 
 
با بیان این پیشینه می توان این گونه نتیجه گیری کرد که باور برخی مبنی بر ملی نشدن صنعت نفت ایران تا حدودی معنا می یابد، اما باید توجه داشت که از نظر صنعتی و فنی، هیچ کشوری نمی تواند مدعی استقلال باشد، زیرا بسیاری از شرکت های خارجی انحصار ساخت و تولید تجهیزات صنعتی نفت را در داختیار دارند و تأمین کننده نیازهای صنعت نفت دیگر کشورها هستند؛ این مهم، حتی در مورد وابستگی شرکت های بزرگ نفتی جهان در آمریکا و اروپا نیز صدق می کند. بنابراین، ملی بودن صنعت نفت از نظر صنعتی، سخنی سنجیده به نظر می رسد.
 
فاطمه ترک چی
نظرات:

loader
© کلیه حقوق و محتوای این سایت متعلق به اداره کل تبلیغات استان گلستان می باشد .استفاده از مطالب با ذکر منبع و لینک به سایت بلامانع است.
طراحی، پیاده سازی و پشتیبانی توسط اینتک